Phân tích bài vịnh khoa thi hương của Trần Tế Xương

21:28:01-29/09/2014 / lượt xem: 14263

Chuyên mục: >

Phân tích bài vịnh khoa thi hương của Trần Tế Xương-

Có người cho rằng bài thơ vịnh khoa thi hương là tiếng khóc, nhưng lại có người cho rằng đó là tiếng cười châm biếng sâu cay của Trần Tế Xương trước thời cuộc lúc bấy giờ. Sau đây chúng ta cùng phân tích bài thơ để có những cái nhìn và lời nhận xét.

"Nhà nước ba năm mở một khoa,
Trường Nam thi lẫn với trường Hà.
Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
Ậm oẹ quan trường miệng thét loa.
Lọng cắm rợp trời quan sứ đến,
Váy lê quét đất mụ đầm ra.
Nhân tài đất Bắc nào ai đó,
Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà."

Bài thơ Vịnh khoa thi Hương (còn có tên Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu) là một trong số 13 tác phẩm của Trần Tế Xương viết về đề tài thi cử. Trong bản chất, việc thi cử bao giờ cũng cần thiết. Có thể khẳng định rằng phần lớn những người đỗ đạt (kể cả những người đỗ vào chính các khoa thi mà Trần Tế Xương từng phê phán) đều là những người tài giỏi, có đóng góp quan trọng với đất nước. Với Trần Tế Xương, ông triệt để khai thác đề tài thi cử, những điều mắt thấy tai nghe, chủ yếu là những việc liên quan đến lề lối, cung cách thi cử, lối thi cũ cũng như khi đổi sang lối thi mới, cả người đỗ đạt cũng như người hỏng thi. Vì thế, việc đọc hiểu bài thơ Vịnh khoa thi Hương cần phân biệt rõ thủ pháp biếm họa, cực tả (bao gồm cả việc châm biếm những phương diện trong bản chất vốn là sự cải cách, đổi mới, tiến bộ xã hội) và cần được đặt trong tương quan với nhiều thi phẩm của chính Trần Tế Xương (Đổi thi, Than sự thi, Đi thi nói ngông, Ông tiến sĩ mới...) cũng như so với thơ ca cùng dạng đề tài khoa cử của nhiều tác giả khác đương thời.
Trong tầm quan sát của Trần Tế Xương, tất cả mọi vấn đề liên quan đến thi cử đều bị “biến dạng” trong mối quan hệ giữa danh và thực, tài và lực, giữa cái cũ lạc hậu nhưng chưa tiêu tan và cái mới vẫn chưa thắng thế. Nói cách khác, thơ Trần Tế Xương đã hoán cải ngay cả những bi kịch thi cử và thất vọng cá nhân thành một chuỗi cười dài. Mở đầu bài thơ Vịnh khoa thi Hương, việc nhà nước mở khoa thi theo lối mới và thay đổi cách thức tổ chức thi cử - trường Hà Nội thi chung với trường Nam Định - cũng trở thành vấn đề:


Nhà nước ba năm mở một khoa,
Trường Nam thi lẫn với trường Hà.


Trong hai câu ở phần thực, nhà thơ thực hiện thủ pháp cực tả, nói quá và biếm họa hình ảnh sĩ tử cũng như các quan coi thi:


Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
Ậm oẹ quan trường miệng thét loa.


Với hình thức đảo ngữ, đặt tính từ “Lôi thôi…” lên đầu câu, nhân vật sĩ tử “vai đeo lọ” bỗng trở thành kẻ nhếch nhác, luộm thuộm, được chăng hay chớ. Tiếp theo, việc đảo tính từ đồng thời là từ láy “Ậm ọe…” lên trước cũng biếm họa ông quan coi thi “miệng thét loa” thành người ngu ngơ, ấm ớ, dớ dẩn. Trên thực tế, việc quan trường “miệng thét loa” là hành động đúng – đúng cả về mục đích và ý thức trách nhiệm – nhằm vãn hồi trật tự, xác lập sự nghiêm túc nơi trường thi, có gì là sai đâu? Hai câu thơ giới thiệu hai kiểu nhân vật vốn là chủ nhân nơi trường thi nhưng đã bị biếm họa thành hình ảnh những người thô kệch, thiếu tư cách, không phù hợp với khung cảnh thi cử. Ở đây, kiểu nhân vật sĩ tử và quan trường từ muôn năm xưa vốn được coi trọng mà nay mất thiêng, hóa thành loại người nhếch nhác, láo nháo, đáng bị chê cười. Tác giả đã lược giản, bỏ qua cái phần phẩm cách mà chính họ từng đại diện cho các giá trị tinh thần truyền thống và ngược lại, chỉ tập trung khai thác, tô đậm, biếm họa ngay cả những hành động, việc làm nghiêm chỉnh của họ nơi trường thi.
Tiếp theo hai câu ở phần luận, Trần Tế Xương giới thiệu thêm hai loại nhân vật mới mà tử cổ xưa đến nay mới lần đầu xuất hiện giữa nơi trường thi:


Lọng cắm rợp trời quan sứ đến,
Váy lê quét đất mụ đầm ra.


Hoạt cảnh nổi bật là sự khoa trương hình thức với những chiếc lọng “cắm rợp trời” và sau đó là ông quan sứ (ông quan cai trị người Pháp) xuất hiện. Ở câu thơ sau là chiếc váy xòe xa lạ “lê quét đất” và liền đó là hình hài “mụ đầm” (bà, bà đầm: dame: bà Tây&hellip (vợ ông quan sứ Pháp) oai vệ bước ra. Có thể nói sự hiện diện của hai kiểu nhân vật “quan sứ” và “mụ đầm” chính là một sự thay đổi cơ bản, khiến cho hoạt cảnh trường thi càng thêm phần xa lạ, phản cảm. Hai kiểu nhân vật này đại diện cho một thời đại mới, một chế độ mới, một thế lực và một nền giáo dục mới mẻ. Cách gọi “quan sứ” đăng đối với “mụ đầm” đã hàm chứa sự giễu cợt, châm biếm mát mẻ và thái độ xa lánh, coi thường… Tuy nhiên, ngay cả khi trong sách giáo khoa có chú dẫn về cảnh đón rước: “Khoa thi Hương này có Toàn quyền Pháp ở Đông Dương là Pôn Đu-me (Paul Doumer) cùng vợ đến dự” thì xét về bản chất, khoa thi rất được chú trọng, có cả quan Toàn quyền đến tham dự, chứng kiến. Và cũng xét về bản chất, có điều gì cần phê phán không? Thêm nữa, hình ảnh bà đầm trang phục đúng kiểu Tây cũng bị giễu nhại: Váy lê quét đất… Thời Pháp thuộc, phần nhiều dân ta xa lạ với kiểu váy đầm, tóc phi dê: Cô phi dê là con chó xồm/ Đứng bên tôi làm tôi hết hồn… Bà đầm – vợ ông Toàn quyền – vốn chẳng có lỗi gì cũng bị săm soi, chê trách, biếm họa. Có thể nói, Trần Tế Xương đã đứng trên lập trường đạo đức và thậm chí là một chiều khi qui kết, châm biếm cả những phương diện thuộc về cải cách thi cử và tiến bộ xã hội. Cho đến hai câu kết, Trần Tế Xương nâng cấp sự ý thức của các sĩ tử trong khoa thi thành vấn đề quốc thể:


Nhân tài đất Bắc nào ai đó,
Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.


Câu hỏi đặt cho nhân tài đắt Bắc “nào ai đó” góp phần tô đậm, nhấn mạnh vai trò và trách nhiệm kẻ sĩ trước hiện tình đất nước. Bởi lẽ những người được gọi là “Nhân tài” ở đây trước hết phải kể đến các sĩ tử, những người đang dự thi và mong được đỗ đạt, làm quan, thành nhân tài cai quản xã hội. Nhìn rộng ra, xếp vào hệ thống nhân tài còn có giới quan trường, các bậc trí thức, những người có trách nhiệm với non sông đất nước. Tác giả đặt ra câu câu hỏi nhưng ngay trong đó đã sẵn có câu trả lời, ai cũng rõ “ai” được xếp vào loại “nhân tài”. Câu thơ thật bình dị mà đa nghĩa, khơi gợi ý thức trách nhiệm của mọi người: Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà… “Ngoảnh cổ mà trông…” thì cũng chính là tự trông lại, tự xét đoán, nhìn nhận lại thân phận mình. Có thể nói hai câu kết đã nâng tầm tư tưởng của bài thơ, gián tiếp đưa ra câu hỏi cho tất cả các sĩ tử, quan trường và nhân tài đất Bắc với bên kia là những quan sứ, mụ đầm cùng xuất hiện trong hoạt cảnh thi cử nhố nhăng thời thực dân nửa phong kiến. Điều này tạo nên tiếng cười lưỡng phân trong thơ ông: vừa bất lực trước quá khứ vừa ngơ ngác trước một thực tại mới, vừa xa xôi kỳ vọng vào lớp người mới “Nhân tài đất Bắc” vừa bàng hoàng trước phong vận đổi thay “Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà”…
Bài thơ Vịnh khoa thi Hương của Trần Tế Xương thể hiện sắc nét hệ thống hình tượng tác giả vừa trong tư cách cảm hứng sáng tác vừa là sự bày tỏ nỗi niềm chủ thể và như sự miêu tả về một kiểu nhân vật trữ tình khách thể, “bên ngoài mình”. Ông vừa đóng vai chứng nhân, vừa là tác giả và đồng thời cũng là sĩ tử và “nhân tài” đất nước. Với tiếng cười trào lộng, nhà thơ đi sâu khai thác và biếm họa mọi nhân vật, từ vẻ ngoài đến vai trò, vị thế và đi đến khái quát được bản chất xã hội qua thực trạng hình thức thi cử. Có thể thấy thủ pháp châm biếm, "hí họa" trong bút pháp trào phúng của Trần Tế Xương đã làm nên mối quan hệ hai chiều: trào phúng gắn quyện với trữ tình, vẽ nên hoạt cảnh thi cử bi hài và lên tiếng thức tỉnh lương tâm người trí thức trước thực trạng xã hội đương thời.
*****

  Nguồn : cadasa.vn

Nội dung liên quan

Phân tích bài thơ Câu cá mùa thu - Thu điếu của Nguyễn Khuyến  mới nhất Phân tích bài thơ Câu cá mùa thu - Thu điếu của Nguyễn Khuyến mới nhất Đăng bởi: admin, Ngày: 08/09/2015, Lượt xem: 96709.
Bởi: admin
14:27 29/09/14
Phân tích nhân vật Tnú trong “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành Phân tích nhân vật Tnú trong “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành Đăng bởi: meoconcuncun, Ngày: 22/10/2014, Lượt xem: 11566.
Bởi: meoconcuncun
22:00 22/10/14
Phân tích tâm trạng nhân vật Thúy Kiều trong đoạn trích Trao duyên Phân tích tâm trạng nhân vật Thúy Kiều trong đoạn trích Trao duyên Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 27/08/2015, Lượt xem: 43769.
Bởi: MunHyukHae
10:16 22/01/15
Bố cục cơ bản của một bài văn nghị luận xã hội về tư tưởng đạo lí Bố cục cơ bản của một bài văn nghị luận xã hội về tư tưởng đạo lí Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 06/11/2014, Lượt xem: 30072.
Bởi: MunHyukHae
18:52 06/11/14
Cảm nhận về bài thơ \ Cảm nhận về bài thơ \ Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 08/09/2015, Lượt xem: 5852.
Bởi: MunHyukHae
14:13 05/03/15
Phân tích bài thơ Tiếng gà trưa của Xuân Quỳnh Phân tích bài thơ Tiếng gà trưa của Xuân Quỳnh Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 03/09/2015, Lượt xem: 34538.
Bởi: MunHyukHae
10:04 12/03/15
Phân tích đoạn trích Chị em Thúy Kiều Phân tích đoạn trích Chị em Thúy Kiều Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 27/01/2015, Lượt xem: 35791.
Bởi: MunHyukHae
10:16 27/01/15
Phân tích đoạn trích Hồi trống Cổ thành Phân tích đoạn trích Hồi trống Cổ thành Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 08/01/2015, Lượt xem: 7530.
Bởi: MunHyukHae
10:05 08/01/15
Soạn văn bài  khóc Dương Khuê của Nguyễn KHuyến Soạn văn bài khóc Dương Khuê của Nguyễn KHuyến Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 07/08/2015, Lượt xem: 40938.
Bởi: MunHyukHae
09:32 07/08/15
Phân tích đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích Phân tích đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 13/08/2015, Lượt xem: 59430.
Bởi: MunHyukHae
11:48 27/01/15
Soạn văn - Kiều ở lầu Ngưng Bích Soạn văn - Kiều ở lầu Ngưng Bích Đăng bởi: MunHyukHae, Ngày: 27/08/2015, Lượt xem: 7769.
Bởi: MunHyukHae
11:01 27/08/15